Nieuws

Literatuur Vlaanderen steunde de mooie Engelse vertaling van IJzerkop door Kristen Gehrman en verspreidde onderstaande perstekst over de lancering van ‘IJzerkop’ in de Verenigde Staten:

‘IJzerkop’, de wervelende historische young adultroman van Jean-Claude van Rijckeghem (Querido, 2019), verschijnt vandaag bij het New Yorkse Levine Querido, en de pers is nu al opvallend enthousiast. In de vertaling van Kristen Gehrman luidt de titel Ironhead, or, Once a Young Lady en de uitgeverij vat het bijzondere avontuur samen als ‘the riotous and powerful story of a fierce renegade, and the silly men who try to bring her down.’ Literatuur Vlaanderen steunde de Engelse vertaling met een translation grant.

Vermomd in het leger van Napoleon

In ‘IJzerkop’ wordt de achttienjarige Stans, die niet op haar mondje gevallen is, uitgehuwelijkt aan een man die in ruil haar vader geld leent voor zijn nieuwe uitvinding. Stans begrijpt al snel dat, zo gauw ze zwanger raakt, ze nooit meer weg kan. En dus verkleedt ze zich op een nacht in de kleren van haar man en wordt ze soldaat in het leger van Napoleon, waar ze zich meer thuis voelt dan ze ooit had kunnen denken. Maar het thuisfront zet alles op alles om haar weer terug te vinden.

Publishers Weekly wijdt een starred review aan het boek: ‘Rowdy and contemplative in turn, this celebration of historical gender nonconformity is as compelling as it is fun.’ Kirkus Reviews noemt het ‘Vivid and brutal—but not without a sliver of hope’, terwijl School Library Connection meer nadruk legt op de humor en de filmische kwaliteiten: ‘Rollicking adventure reigns in this fast-paced, humor-filled novel set during the Napoleonic Wars. A novel so vivid that one can easily imagine it being adapted as a period piece movie or streaming series in the future.’ The Bulletin of the Center for Children’s Books, ten slotte, prijst vooral het avontuur: ‘Thrilling, often hilarious, and sometimes tear-jerking, this romp of a story is reminiscent of classic adventure tales such as The Three Musketeers.’

Wordt vervolgd?

Deze Engelse vertaling is de eerste anderstalige uitgave van ‘IJzerkop’, en dat is uitzonderlijk. De Engelse markt is erg moeilijk te doordringen, zeker voor jeugdliteratuur. Als er toch interesse is, is dat vaak pas na een resem vertalingen in andere talen. Dat komt natuurlijk doordat het Nederlands een erg kleine taal is, en uitgevers graag een boek helemaal kunnen lezen voor ze beslissen het uit te geven in hun eigen taal.

‘IJzerkop’ won in ons taalgebied niet alleen de Archeon Thea Beckmanprijs voor beste historische roman, maar ook twee prijzen die door jongeren zelf werden gekozen: de Jonge Beckmanprijs en de Kleine Cervantes. Hopelijk mogen vele vertalingen en buitenlandse prijzen volgen! https://www.literatuurvlaanderen.be/nieuws/warm-onthaal-voor-ijzerkop-de-vs

Mijn roman IJzerkop komt eind februari 2022 uit als “Ironhead, or, Once a Young Lady” in een prachtige Engelse vertaling van Kristen Gehrman. De New Yorkse uitgeverij Levine Querido liet een mooie eigen cover maken die refereert naar het beroemde schilderij van Napoleon in de Alpen. Het ontwerp maakt gebruik van de Franse driekleur. Het Amerikaanse vakblad Publishers Weekly publiceerde al een lovende recensie die me erg blij maakt: https://www.publishersweekly.com/9781646140480 !

In de week van 22 november 2021 nodigde Literatuur Vlaanderen buitenlandse uitgevers van jeugd- en young adult boeken uit in België. De groep uitgevers bezochten Gent en ik mocht hen rondleiden in het historische centrum en wees de plaatsen aan waar de roman IJzerkop zich afspeelt. Ik las fragmenten uit de Engelse vertaling van het boek voor in het Oostenrijkse salon van het Gentse stadhuis. Dank aan Literatuur Vlaanderen en aan schepen van cultuur Sami Souguir. Een uitgebreid verslag van het bezoek is te vinden op: https://www.flandersliterature.be/news/flanders-literature-on-the-road/international-publishers-discover-flemish-childrens-and-ya

Lena, een Oostendse zeilster van 12, is dikke maatjes met vader Toine, de kapitein van een vissersboot. Op een stormachtige nacht vergaat Toine’s schip op zee en er geen overlevenden. Iedereen zegt dat het een ongeluk was. Lena’s moeder, broer en jonger zusje zijn er het hart van in. Maar Lena kan niet geloven in een ongeluk. Bij de asuitstrooiing op zee ziet ze een enorme schaduw onder de boot doorzwemmen. Ze denkt dat een groot zeewezen haar vaders schip heeft doen zinken. Niemand gelooft haar. Tot Lena aanwijzingen vindt die haar theorie bevestigen. In de Noordzee zwemt wel degelijk een enorm, onbekend dier rond. Een monster…

ZEEVONK is een film die werd opgenomen in Oostende in de zomer van 2021. Ik schreef het scenario met Wendy Huyghe op basis van een verhaal dat Wendy en Domien hadden bedacht. Het wordt, zo denken we, een spannende en ontroerende avonturenfilm voor de jeugd en voor iedereen die zijn/haar/hun jeugdige zelf koestert. Domien en cameraman Anton Mertens hebben Oostende op een even dramatische als verbluffende manier in beeld gebracht. De belangrijkste rollen worden gespeeld door tieners Saar Rogiers, Dunia Elwaleed en Sverre Rous. Daarnaast zijn ook Hilde De Baerdemaeker, Valentijn Dhaenens, Zouzou Ben Chika, Sebastien Dewaele en Lynn Van Royen te zien.

ZEEVONK komt begin 2023 in de bioscoop.

De jonge jury van 12 was erg enthousiast over het boek. Het boek ‘was best dik maar eigenlijk nog te dun’. Ze wilden weten hoe het verder met Stans en Pier gelopen was. Ik laat het graag aan hun verbeelding. Het zijn niet langer mijn personages maar ook die van de lezer. Een video van de uitreiking, een overzicht van de andere genomineerde romans en een video over IJzerkop van Lidewij Fanoy zijn te zien op:

https://www.archeon.nl/archeon-thea-beckmanprijs-2021.html

De naam Thea Beckman ken ik al mijn hele leven. In de ijzeren bibliotheek-kast van mijn leraar Nederlands, die maar een keer per week werd geopend om daarna weer op slot te gaan, stonden veel van haar boeken. ‘Geef me de ruimte’ is een van de eerste romans die ik las en het boek maakte een grote indruk op me. De titel leek wel een schreeuw: ‘Geef me de ruimte!’ Later gaf ik het boek aan mijn kinderen die het verslonden. Ik vond het als tiener heel apart om zo ondergedompeld te worden in een andere tijd. De wereld was anders, rook anders, zat vol gevaren en avontuur. Later las ik ook Hasse Simonsdochter, wat misschien Thea’s sterkste roman is.

Veel later werkte ik mee aan de verfilming van Kruistocht in Spijkerbroek die in 2006 uitkwam. Ik heb het boek toen drie keer na elkaar gelezen en puzzelde met collega Chris Craps uit hoe we dat epische verhaal in twee uur konden vatten. De uiteindelijke film week hier en daar af van ons scenario maar dat gebeurt nu eenmaal.

Ik heb Thea een keer bijna ontmoet op de boekenbeurs in 2003. Ze signeerde toen haar boeken. Er stond een lange rij kinderen met een boek onder de arm die op een handtekening van hun favoriete schrijfster aan het wachten waren. Ik durfde er niet tussenkomen en hoopte dat ik haar wel zou ontmoeten bij de première van de film. Maar niet veel later, nog voor de film was afgewerkt, overleed ze. Ik had haar graag willen vertellen dat ik van haar boeken hield.

De Kleine Cervantes is een heel bijzondere prijs omdat hij wordt gekozen door een jury van jongeren. In de jury van 2021 zetelen een honderdtal leesbeesten uit Gent. Ze kozen voor IJzerkop. Ik koester de prijs, die me werd uitgereikt door de Gentse schepen van cultuur Sami Souguir. Dat gebeurde allemaal in Corona tijden. De feestzaal van het stadhuis was leeg op mijn vrouw en zoon na. Maar toch was het een mooie, blije dag. Dank je wel, jonge lezers van Gent maar ook dank aan de leerkrachten en medewerkers die zoveel energie steken in de jaarlijkse organisatie van deze literaire jeugdprijs. De hele Cervantes show met de uitreiking is te zien op https://cultuur.stad.gent/nl/activiteiten/de-kleine-cervantes

IJzerkop is één van de zes genomineerde boeken voor de prestigieuze Woutertje Pieterse prijs. Het is een hele eer om in het rijtje te staan. Een video-verslag van de jury over de genomineerde boeken en een kort interview over IJzerkop vind je op https://woutertjepieterseprijs.nl/deelnemers/nominaties-2020/.

Op 9 mei 2019 werd IJZERKOP voorgesteld in Gent. Frances Lefebure en Jurgen Delnaet lazen fragmenten uit het boek voor. Ik vertelde ook hoe ik tot het boek gekomen was. De tekst vindt u hieronder.

Na afloop van de slag van Waterloo in juni 1815, zes jaar na die van Aspern-Essling, maakte de Engelse vrijwilliger Charles Smith van de 95th Rifles deel uit van de ploeg doodgravers. Hij vond het lijk van een vrouw gekleed in een Frans cavalerie-uniform. Haar lichaam lag op een plek waar de gevechten die dag in alle hevigheid hadden gewoed. Smith zou hebben gezegd dat de gesneuvelde vrouw mooi was. Haar naam en afkomst blijven tot vandaag een mysterie. 

Officieel bestonden geen vrouwelijke soldaten in het leger van Napoleon maar er waren wel degelijk vrouwen die een uniform aantrokken om tussen de soldaten te leven: de Bretoense Marie-Angélique Duchemin, de beruchte Marie-Thérèse Figueur (bijgenaamd Madame Sans-Gêne) wiens memoires in boekvorm werden uitgegeven en de Gentse Marie-Jeanne Schellinck die meer dan tien jaar in het leger van de Keizer diende en daar een militair pensioentje aan overhield. Vele andere vrouwen bleven anoniem en werden nooit ontmaskerd.

De Franse Keizer mocht dan wel de ideeën van de revolutie hoog in het vaandel dragen en van de daken roepen dat ‘vrijheid’ en ‘gelijkheid’ de waarden van de piepjonge republiek Frankrijk waren, vrouwen bleven minder vrij en minder gelijk dan mannen. Napoleon had een burgerlijk wetboek in het leven geroepen dat hij tijdens zijn bewind continu bijwerkte en dat hij, bescheiden als hij was, in 1807 tot de ‘Code Napoléon’ herdoopte. In het artikel 213 van het wetboek stond dat de man bescherming moest bieden aan zijn vrouw en als tegenprestatie moest de vrouw gehoorzamen aan haar man. Een getrouwde vrouw had uitsluitend plichten en geen burgerlijke of juridische rechten. Als minderjarige (tot haar eenentwintigste) moest ze gehoorzamen aan haar vader en, eenmaal gehuwd, aan haar echtgenoot. Vrouwen die ongehuwd bleven liepen het risico om in armoede te vallen en in de marge van de samenleving te eindigen. 

En toch was die jonge negentiende eeuw een tijd van opmerkelijke vrouwen. Aangezien veel mannen naar de oorlog gingen, waren het vrouwen die handel dreven zonder verantwoording af te leggen aan een man. Zo was de weduwe Clicquot een zakenvrouw uit de champagnestreek die de schuimende wijnen van haar overleden echtgenoot verkocht aan zowel de Keizer als aan zijn vijanden. Er waren Parijse actrices die op handen werden gedragen door het publiek en niemand rekenschap hoefden te geven. Zo bleef Mademoiselle Mars ongetrouwd en kreeg ze drie kinderen uit een liaison met een Franse militair. Er waren romanschrijfsters waarvan de bekendste Madame De Staël is. Haar hoofdpersonages waren rebelse vrouwen die hun lot beklaagden en er meer dan eens van droomden om mannenkleren aan te trekken. In een van haar boeken beklaagde ze de Duitsers wier land door de Franse troepen onder de voet was gelopen. Napoleon verbande haar uit Frankrijk. Haar boeken zijn tweehonderd jaar na haar dood nog steeds in druk. 

In de buurt rond de Gentse Kraanlei huisden aan het begin van de negentiende eeuw nogal wat leerbewerkers. Een buurman gaf me een lijst met de namen en beroepen van de mensen die toen in de wijk woonden. Een stadsgids wees me op het bestaan van de wasvlotten op de Gentse kanalen. Het hielp me allemaal om de Gentse wereld van Stans en Pier tot leven te wekken. Bokskampen tussen vrouwen ontstonden in de achttiende eeuw in Engeland en werden door grote menigten bijgewoond. De Londense krant The Weekly Dispatch rapporteerde erover. Het fenomeen bereikte het Europese vasteland aan het begin van de negentiende eeuw.

Ik heb geprobeerd om alle plekken te bezoeken waarover ik schreef. Het Parijse Grand Tivoli bestaat niet meer maar in het Café Corrazza (geopend in 1787) werd tot voor een paar jaar nog wijn geschonken. Ik zocht vruchteloos naar het café in de Rue de Richelieu op een verregende lenteochtend. Een behulpzame garçon van een nabijgelegen terrasje wees me het pand aan. Een meubelzaak had er intussen onderdak gevonden. Het café was verdwenen maar de brede ingang met zijn kasseien, oude balken en hoog plafond gaf me een beeld van hoe het vroeger was. De Weense traiteurie waar Stans de Duitse Fortuna terugvindt, is vandaag een historisch koffiehuis, Café Frauenhuber. Onder haar gewelven hebben ooit Beethoven en Mozart kamerconcerten gegeven. 

Aan de voet van de heropgebouwde kerk van Aspern staat een monument als herinnering aan de slag. Het beeld stelt een stervende of slapende Oostenrijkse leeuw voor wiens enorme poten rusten op een Franse standaard en een kurassiershelm. De slag wordt er nog elk jaar op 21 mei herdacht door erfgenamen van de Habsburgers en in de sacristie van de kerk is een klein maar boeiend museum met achtergebleven wapens, munitie, hoeden en uniformen. In het nabijgelegen Essling, in een robuust stapelhuis, staat een enorme maquette met duizenden figuurtjes die een overzicht biedt van de slag. In de meer dan tweehonderd jaar oude ijzeren poort van het stapelhuis zit een kogelgat uit 1809. Ik bezocht de plek van het slagveld in de derde week van mei en het koren groeide er, jong en groen. Een groot deel van het uitgestrekte slagveld is vandaag ingenomen door woonwijken en een autofabriek. 

De slag van Aspern was een bloedbad. Historici schatten dat er tussen het middaguur van 21 mei en de valavond van 22 mei 1809 ongeveer veertigduizend soldaten sneuvelden: 16.000 Fransen en 24.000 Oostenrijkers. De slag heeft zijn belang in de geschiedenis. Het was de eerste keer dat Napoleon op het land zo op zijn donder kreeg. Napoleon dankte zijn vroegere overwinningen aan zijn snelle troepenbewegingen, zijn doeltreffende artillerie en zijn sterke infanterie. In 1809 wilde de veertigjarige Napoleon zo snel mogelijk komaf maken met de opstand van de Oostenrijkse aartshertog die hij vier jaar eerder zo beslissend had verslagen bij Austerlitz. Hij beval zijn generaal Bertrand, een begenadigd ingenieur, een pontonbrug te bouwen over de Donau om slag te leveren aan de andere oever. De generaal moet de Keizer ongetwijfeld de raad hebben gegeven een paar weken te wachten tot het waterpeil van de rivier was gezakt maar de Keizer luisterde niet. Hij was ongeduldig en wilde de Oostenrijkse troepen die hij al weken opjaagde geen respijt gunnen. Maar de sluwe aartshertog Karel saboteerde de pontonbrug door projectielen in de Donau te gooien en sneed zo het Franse leger in tweeën. De Oostenrijkse troepen slaagden er, ondanks hun numerieke overmacht en hun meer dan tweehonderd kanonnen (de Fransen hadden er maar zestig), niet in het leger van de Keizer uit de brandende dorpen te verdrijven. Het zegt iets over de discipline van de Franse soldaten en officieren. In de nacht van 22 mei trok Napoleon zijn hele leger terug op het eiland Lobau. 

Nog nooit had Napoleon zoveel manschappen in een slag verloren. En het zou in de laatste zes jaar van het Keizerrijk alleen maar erger worden. Bij elke slag brachten de geallieerden meer manschappen op de been en werden meer kanonnen ingezet. In de grote veldslagen tijdens de laatste jaren van zijn bewind, steeg het aantal gesneuvelden tot ongekende hoogtes. 

De Donau is intussen getemd. De rivier volgt vandaag een recht traject en wordt met sluizen en een parallel kanaal in bedwang gehouden. Het eiland Lobau is nog steeds zoals het was: een drassige wildernis met meertjes, moerasjes, spechten, bevers en vleermuizen. Het is vandaag een mooi natuurpark waar enkele discrete gedenkstenen herinneren aan de aanwezigheid van Napoleon. In het stadje Aspern is een klein privé-museum over de slag in de sacristie van de kerk.

Het museum in Aspern.

Het Gentse rasphuis aan de Coupure, waar Leopold Hoste gevangen zat, werd in 1935 gesloten en afgebroken. Op de site staan vandaag gebouwen van de Gentse universiteit. Het kanon van vader Hoste zag pas tien jaar later het daglicht toen een artillerie officier van Napoleon, Henri-Joseph Paixhans, een marinekanon ontwierp met kogels die ontploften wanneer ze hun doel troffen. Het kanon werd gegoten in 1824 en uitgetest op het afgedankte fregat ‘Le Pacificateur’ – met zijn tachtig kanonnen ooit de trots van de Franse marine. Het kanon van Paixhans liet tijdens deze test geen spaander heel van het fregat en zou de oorlogvoering op zee voor altijd veranderen. 

IJZERKOP is fictie, maar voor mij zijn de personages eigenlijk wel mensen van vlees en bloed die me hun verhaal hebben ingefluisterd en me hebben verzekerd dat alles écht zo is gebeurd. Ze hebben twee jaar in mijn hoofd geleefd en ik ben blij ze los te laten en met u te delen.